عوارض ختنه نوزادان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های والدینی است که تصمیم دارند این عمل را برای فرزند پسر خود انجام دهند. ختنه در بسیاری از خانواده‌ها یک اقدام رایج، مذهبی، فرهنگی یا بهداشتی محسوب می‌شود، اما مانند هر مداخله پزشکی دیگر، بدون احتمال عارضه نیست. آگاهی درست از عوارض احتمالی باعث می‌شود والدین نه دچار ترس بی‌دلیل شوند و نه علائم هشداردهنده را نادیده بگیرند.
بسیاری از نگرانی‌ها درباره ختنه به دلیل ناآگاهی از تفاوت میان «ختنه بد» و «عوارض واقعی جراحی» ایجاد می‌شود. ختنه بد معمولاً نتیجه انجام عمل توسط افراد بی‌تجربه، غیرپزشک یا مراکز فاقد شرایط استاندارد است؛ اما عارضه جراحی حتی در بهترین شرایط و توسط پزشک باتجربه نیز ممکن است رخ دهد. نکته مهم این است که بیشتر عوارض ختنه نوزادان قابل کنترل هستند، به شرط آنکه والدین علائم طبیعی و غیرطبیعی بعد از عمل را بشناسند و در زمان مناسب با پزشک تماس بگیرند.
دکتر امیربهتاش امیری متخصص کودکان و نوزادان در این مقاله سایت کلینیک ختنه نوزادان تهران به بررسی این موضوع می‌پردازند.
تفاوت ختنه بد با عوارض ختنه نوزادان
یکی از خطاهای رایج در نگاه عمومی این است که هر مشکلی بعد از ختنه، به اشتباه «عوارض ختنه» نامیده می‌شود. در حالی که از نظر پزشکی باید میان عوارض قابل انتظار جراحی و ختنه‌ای که به شکل غیراصولی انجام شده تفاوت قائل شد. ختنه بد معمولاً زمانی رخ می‌دهد که فرد انجام‌دهنده دانش کافی، تجربه مناسب، مهارت جراحی یا تجهیزات استاندارد نداشته باشد. در چنین شرایطی ممکن است آسیب‌های جدی‌تری مانند برداشت بیش از حد پوست، باقی ماندن پوست اضافه، بدشکلی ظاهری یا صدمه به بافت آلت ایجاد شود.
در مقابل، عوارض ختنه نوزادان به مشکلاتی گفته می‌شود که با وجود رعایت اصول پزشکی نیز ممکن است به‌ندرت رخ دهند. هر عمل جراحی، حتی اگر کوچک و ساده به نظر برسد، با احتمال خونریزی، التهاب، عفونت، واکنش دارویی یا تورم همراه است. این موارد الزاماً به معنی خطای پزشک نیستند، بلکه بخشی از ماهیت مداخله جراحی محسوب می‌شوند. البته رعایت اصول استریل، انتخاب مرکز معتبر و پیگیری دقیق مراقبت‌های پس از ختنه، احتمال بروز این عوارض را به میزان زیادی کاهش می‌دهد.
برای والدین مهم است بدانند که انتخاب محل انجام ختنه به اندازه خود عمل اهمیت دارد. مراجعه به مراکزی که از وسایل استریل‌شده با اتوکلاو استفاده نمی‌کنند، یا انجام ختنه توسط افراد غیرپزشک، خطر عفونت و آسیب‌های غیرقابل پیش‌بینی را افزایش می‌دهد. بنابراین بهتر است والدین قبل از تصمیم‌گیری، درباره تجربه پزشک، شرایط بهداشتی مرکز، روش انجام ختنه و نحوه پیگیری بعد از عمل سؤال کنند. این دقت اولیه می‌تواند از بسیاری از نگرانی‌های بعدی جلوگیری کند.
خونریزی بعد از ختنه؛ چه زمانی طبیعی و چه زمانی خطرناک است؟
خونریزی یکی از شناخته‌شده‌ترین عوارض ختنه نوزادان است و معمولاً بیشترین نگرانی را برای والدین ایجاد می‌کند. در دو تا سه روز اول پس از ختنه، مشاهده چند قطره خونابه یا لکه‌های کم‌رنگ روی پوشک می‌تواند طبیعی باشد. این مقدار خونریزی معمولاً به دلیل ترمیم سطح برش، تماس پوشک با ناحیه ختنه یا تحریک خفیف محل زخم رخ می‌دهد. اگر خونریزی محدود باشد و به‌تدریج کاهش پیدا کند، معمولاً نیاز به اقدام خاصی ندارد و فقط باید مراقبت‌های توصیه‌شده توسط پزشک ادامه یابد.
اما اگر خونریزی به حدی باشد که بخش زیادی از پوشک را قرمز کند، نباید آن را طبیعی تلقی کرد. یک معیار کاربردی این است که اگر بیش از یک‌سوم پوشک با خون قرمز شود یا خونریزی فعال و مداوم دیده شود، والدین باید سریعاً با پزشک تماس بگیرند. در بسیاری از موارد، پزشک می‌تواند با استفاده از مواد انعقادی، فشار موضعی کنترل‌شده یا پانسمان مناسب، خونریزی را مهار کند. در موارد بسیار نادر ممکن است اقدامات بیشتر لازم باشد، اما این وضعیت‌ها معمولاً با مراجعه به‌موقع قابل مدیریت هستند.
والدین نباید در مواجهه با خونریزی شدید، خودسرانه از پودرها، داروهای گیاهی، الکل، بتادین زیاد یا فشار نامناسب استفاده کنند. هرگونه اقدام غیراصولی ممکن است باعث تحریک زخم، افزایش التهاب یا تأخیر در ترمیم شود. بهترین کار این است که محل ختنه تمیز نگه داشته شود، پوشک با فشار زیاد بسته نشود و وضعیت نوزاد از نظر بی‌حالی، رنگ‌پریدگی یا بی‌قراری غیرطبیعی بررسی شود. در صورت مشاهده هر یک از این علائم همراه با خونریزی، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.
عفونت بعد از ختنه و نقش استریل بودن وسایل
عفونت یکی از عوارض احتمالی هر عمل جراحی است و ختنه نیز از این قاعده مستثنا نیست. هرچند اگر عمل در محیط استاندارد، با وسایل استریل و توسط پزشک انجام شود، احتمال عفونت بسیار پایین است. استفاده از دستگاه اتوکلاو برای استریل کردن ابزارها یکی از معیارهای مهم ایمنی در مراکز درمانی محسوب می‌شود. والدین باید از مراجعه به مراکزی که فاقد تجهیزات استریل استاندارد هستند یا درباره روش ضدعفونی ابزارها شفافیت ندارند، خودداری کنند.
علائم عفونت معمولاً شامل قرمزی شدید و پیشرونده، تورم غیرطبیعی، ترشح چرکی، بوی بد از محل زخم، تب، بی‌حالی یا بی‌قراری شدید نوزاد است. البته باید توجه داشت که مقدار کمی قرمزی، التهاب خفیف یا ترشح زرد کم‌رنگ در روزهای ابتدایی همیشه به معنی عفونت نیست و گاهی بخشی از روند طبیعی ترمیم است. تفاوت اصلی در شدت، پیشرفت و همراهی علائم با تب یا تغییر حال عمومی نوزاد است. اگر والدین نسبت به ظاهر محل ختنه تردید دارند، بهتر است عکس‌برداری و ارسال برای پزشک یا مراجعه حضوری را جدی بگیرند.
پیشگیری از عفونت فقط به زمان انجام عمل محدود نمی‌شود، بلکه مراقبت‌های بعد از ختنه نیز نقش مهمی دارد. تعویض مرتب پوشک، شست‌وشوی ملایم طبق دستور پزشک، جلوگیری از تماس آلودگی مدفوع با محل زخم و استفاده صحیح از پمادهای تجویزشده، به کاهش احتمال عفونت کمک می‌کند. نباید محل ختنه را با مواد محرک یا ضدعفونی‌کننده‌های قوی شست‌وشو داد، مگر اینکه پزشک توصیه کرده باشد. پوست نوزاد بسیار حساس است و استفاده نادرست از مواد شیمیایی می‌تواند التهاب را تشدید کند.
از این بخش بخوانید: خونریزی بعد از ختنه با حلقه؛ علل و درمان چیست؟
حساسیت به داروی بی‌حسی در ختنه نوزاد
در بسیاری از موارد برای کاهش درد ختنه، از داروهای بی‌حسی موضعی مانند لیدوکائین استفاده می‌شود. حساسیت به لیدوکائین یکی از عوارض ختنه نوزادان به شمار می‌رود، اما باید تأکید کرد که بروز آن بسیار نادر است. با این حال، نادر بودن به معنی بی‌اهمیت بودن نیست؛ زیرا هر واکنش حساسیتی در نوزاد باید جدی گرفته شود. پزشک پیش از انجام ختنه معمولاً وضعیت عمومی نوزاد، سابقه حساسیت دارویی در خانواده و شرایط بالینی او را بررسی می‌کند.
علائم حساسیت دارویی ممکن است شامل کهیر، قرمزی منتشر پوست، تورم صورت یا لب‌ها، مشکلات تنفسی، بی‌حالی غیرمعمول یا تغییر ناگهانی حال نوزاد باشد. این علائم معمولاً بلافاصله یا مدت کوتاهی پس از مصرف دارو بروز می‌کنند و نیازمند توجه فوری هستند. البته بسیاری از بی‌قراری‌ها یا گریه‌های نوزاد بعد از ختنه به معنای حساسیت نیست و ممکن است به علت درد، گرسنگی، خستگی یا تحریک موضعی باشد. تشخیص دقیق باید توسط پزشک انجام شود.
والدین باید از مصرف خودسرانه داروهای بی‌حسی، اسپری‌ها، کرم‌های بی‌حس‌کننده یا مسکن‌های نامناسب برای نوزاد جداً پرهیز کنند. مقدار داروی بی‌حسی در نوزادان باید با دقت و براساس وزن، سن و شرایط جسمی محاسبه شود. استفاده بیش از حد یا نادرست از داروهای موضعی می‌تواند خطرناک باشد. بنابراین اگر بعد از ختنه درد یا بی‌قراری نوزاد ادامه داشت، بهتر است به جای مصرف خودسرانه دارو، با پزشک تماس گرفته شود تا راهنمایی ایمن و متناسب با شرایط کودک ارائه شود.
ورم تنه آلت بعد از ختنه؛ علت و مراقبت صحیح
ورم تنه آلت یکی دیگر از عوارض ختنه نوزادان است که در بسیاری از موارد خفیف و موقتی است. این ورم معمولاً به دلیل واکنش طبیعی بدن به برش جراحی، التهاب موضعی یا اختلال موقت در تخلیه مایع بافتی رخ می‌دهد. در روزهای ابتدایی پس از ختنه، مقداری تورم در اطراف ناحیه عمل می‌تواند طبیعی باشد و معمولاً به مرور کاهش می‌یابد. با این حال، شدت ورم، رنگ پوست، درد و وضعیت ادرار نوزاد باید با دقت بررسی شود.
در مواردی که پزشک تشخیص دهد ورم ساده و بدون خطر است، معمولاً ماساژ بسیار ملایم در لگن آب ولرم به مدت دو تا سه روز می‌تواند کمک‌کننده باشد. منظور از ماساژ، فشار دادن یا دستکاری شدید محل ختنه نیست، بلکه حرکت بسیار آرام و کنترل‌شده در آب ولرم است تا التهاب کاهش یابد. این اقدام فقط باید در صورتی انجام شود که پزشک آن را مجاز دانسته باشد، زیرا در برخی شرایط مانند خونریزی فعال، عفونت یا زخم باز غیرطبیعی، دستکاری محل می‌تواند مشکل را بدتر کند.
اگر ورم همراه با تغییر رنگ شدید، کبودی گسترده، درد زیاد، گریه غیرقابل آرام کردن، تب یا مشکل در ادرار کردن باشد، باید فوراً به پزشک اطلاع داده شود. ادرار نکردن نوزاد برای مدت طولانی بعد از ختنه، علامتی است که نباید نادیده گرفته شود. گاهی پوشک تنگ، پانسمان نامناسب یا تورم بیش از حد می‌تواند جریان ادرار را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی بررسی سریع توسط پزشک می‌تواند از عوارض جدی‌تر جلوگیری کند.
عوارض ختنه نوزادان با حلقه و گیر افتادن آن
در روش ختنه با حلقه، وسیله‌ای پلاستیکی برای جدا شدن تدریجی پوست اضافه استفاده می‌شود. این روش در بسیاری از موارد ایمن و رایج است، اما مانند سایر روش‌ها می‌تواند عارضه داشته باشد. یکی از عوارض ختنه نوزادان با حلقه، گیر افتادن حلقه یا جدا نشدن آن در زمان مورد انتظار است. معمولاً حلقه پس از چند روز طبق روند طبیعی می‌افتد، اما اگر بیش از حد باقی بماند، جابه‌جا شود یا باعث فشار غیرطبیعی شود، باید توسط پزشک بررسی گردد.
گیر افتادن حلقه ممکن است باعث تورم، درد، تغییر رنگ پوست، التهاب یا نگرانی درباره جریان خون ناحیه شود. در این وضعیت والدین نباید تلاش کنند حلقه را در خانه خارج کنند، زیرا این کار می‌تواند باعث زخم، خونریزی یا آسیب به بافت آلت شود. پزشک با ابزار مخصوص و روش کنترل‌شده می‌تواند حلقه را بدون عارضه خاصی خارج کند. اقدام سریع و صحیح در این موارد معمولاً باعث می‌شود مشکل به‌سادگی برطرف شود.
مراقبت از نوزاد پس از ختنه با حلقه باید طبق دستور دقیق پزشک انجام شود. والدین باید زمان تقریبی افتادن حلقه، نحوه شست‌وشو، وضعیت طبیعی ظاهر حلقه و علائم هشدار را بدانند. اگر حلقه در جای خود حرکت غیرعادی داشت، آلت دچار تورم شدید شد، نوزاد ادرار نکرد یا اطراف حلقه ترشح و بوی بد ایجاد شد، مراجعه به پزشک ضروری است. پیگیری مناسب باعث می‌شود عوارض احتمالی به موقع شناسایی و کنترل شوند.
چه زمانی باید بعد از ختنه به پزشک مراجعه کرد؟
بسیاری از والدین نمی‌دانند کدام علائم بعد از ختنه طبیعی و کدام علائم نیازمند مراجعه پزشکی است. آشنایی با مرز میان واکنش طبیعی بدن و نشانه‌های خطر، باعث می‌شود هم از مراجعات غیرضروری کم شود و هم موارد مهم از دست نرود. کمی تورم، قرمزی محدود، چند قطره خونابه و بی‌قراری خفیف در روزهای اول معمولاً قابل انتظار است. اما شدت گرفتن علائم یا همراهی آن‌ها با تغییر حال عمومی نوزاد باید جدی گرفته شود.
در صورت مشاهده خونریزی زیاد، قرمز شدن بیش از یک‌سوم پوشک، تب، بی‌حالی، ترشح چرکی، بوی بد، تورم شدید، کبودی گسترده، ادرار نکردن یا گریه مداوم و غیرقابل آرام کردن، باید با پزشک تماس گرفته شود. این علائم می‌توانند نشانه عفونت، خونریزی فعال، فشار حلقه، واکنش دارویی یا مشکل در روند ترمیم باشند. مراجعه زودهنگام معمولاً باعث می‌شود درمان ساده‌تر، سریع‌تر و کم‌خطرتر انجام شود.
والدین باید شماره تماس پزشک یا مرکز درمانی را پس از ختنه در دسترس داشته باشند. همچنین بهتر است دستورالعمل‌های مراقبتی به صورت کتبی یا دقیق یادداشت شود تا در خانه دچار سردرگمی نشوند. سؤال درباره زمان حمام، نحوه تعویض پوشک، مصرف پماد، وضعیت طبیعی زخم و زمان مراجعه بعدی کاملاً ضروری است. هرچه والدین آگاه‌تر باشند، احتمال مدیریت موفق عوارض ختنه نوزادان بیشتر خواهد بود.
چگونه احتمال عوارض ختنه نوزادان را کاهش دهیم؟
کاهش احتمال عارضه از مرحله انتخاب مرکز و پزشک آغاز می‌شود. ختنه باید در محیطی انجام شود که اصول بهداشتی، تجهیزات مناسب، ابزار استریل و امکان پیگیری پس از عمل وجود داشته باشد. وجود دستگاه اتوکلاو برای استریل ابزارها اهمیت زیادی دارد و نباید نادیده گرفته شود. مراکزی که درباره شرایط استریل، تخصص فرد انجام‌دهنده یا روش مراقبت بعد از عمل پاسخ شفاف نمی‌دهند، انتخاب مناسبی برای نوزاد نیستند.
سن مناسب ختنه نیز در کاهش برخی مشکلات نقش دارد، اما تصمیم نهایی باید براساس وضعیت سلامت نوزاد گرفته شود. اگر کودک بیماری زمینه‌ای، سابقه خونریزی غیرطبیعی، زردی شدید، نارس بودن، عفونت فعال یا مشکل در دستگاه تناسلی دارد، لازم است قبل از ختنه بررسی پزشکی دقیق انجام شود. در برخی موارد، پزشک ممکن است انجام عمل را به زمان مناسب‌تری موکول کند. تأخیر منطقی بهتر از انجام عجولانه عملی است که می‌تواند خطر بیشتری برای کودک ایجاد کند.
مراقبت‌های خانگی بعد از عمل نیز به اندازه خود ختنه اهمیت دارند. پوشک باید مرتب تعویض شود، محل ختنه طبق دستور پزشک تمیز بماند و از هرگونه دستکاری غیرضروری پرهیز شود. والدین نباید توصیه‌های غیرعلمی اطرافیان را جایگزین دستور پزشک کنند. بیشتر مشکلات زمانی قابل کنترل هستند که علائم به موقع تشخیص داده شوند و درمان درست انجام شود. بنابراین آگاهی، دقت و ارتباط مناسب با پزشک سه عامل اصلی در کاهش خطر عوارض پس از ختنه هستند.
سخن پایانی
عوارض ختنه نوزادان واقعیتی است که باید آن را شناخت، اما نباید درباره آن دچار ترس افراطی شد. خونریزی، عفونت، حساسیت به داروی بی‌حسی، ورم تنه آلت و گیر افتادن حلقه از مهم‌ترین عوارض احتمالی هستند. با این حال، در بیشتر موارد این مشکلات قابل کنترل‌اند و احتمال بروز عوارض جدی بسیار نادر است. آنچه اهمیت دارد، انجام ختنه در مرکز معتبر، توسط پزشک آگاه و با ابزار استریل است.
والدین باید میان ختنه غیراصولی و عارضه واقعی جراحی تفاوت قائل شوند. ختنه بد معمولاً پیامد بی‌تجربگی، نبود دانش کافی یا رعایت نشدن استانداردهاست؛ اما عوارض جراحی می‌تواند حتی در شرایط صحیح هم به‌ندرت رخ دهد. بهترین راه برای کاهش نگرانی، دریافت اطلاعات علمی، شناخت علائم هشدار و پیگیری دقیق مراقبت‌های بعد از عمل است. اگر والدین در زمان مناسب با پزشک تماس بگیرند، تقریباً تمام عوارض ختنه نوزادان با درمان‌های ساده و مؤثر مدیریت می‌شوند.
