شستشوی بینی نوزاد یکی از اساسی‌ترین و حیاتی‌ترین اقدامات مراقبتی در ماه‌های نخست زندگی کودک است که تاثیر مستقیمی بر سلامت سیستم تنفسی، کیفیت خواب و توانایی تغذیه مطلوب او دارد. نوزادان در ماه‌های اولیه به صورت اجباری تنها از راه بینی نفس می‌کشند و به دلیل تکامل نیافتن مسیرهای هوایی و توانایی تخلیه ارادی مخاط، کوچک‌ترین انسداد در حفره‌های بینی می‌تواند تنفس آن‌ها را با دشواری شدید، بی‌قراری و امتناع از شیر خوردن همراه سازد. استفاده اصولی از محلول‌های نمکی استاندارد به عنوان یک شیوه درمانی موثر و ایمن، از تجمع آلودگی‌ها و ترشحات غلیظ در مجاری تنفسی فوقانی جلوگیری می‌نماید.
عدم تسلط بر روش‌های صحیح و استانداردهای بهداشتی در اجرای شستشوی بینی نوزاد ممکن است باعث ایجاد ترس در والدین و وارد آمدن آسیب به مخاط ظریف بینی نوزاد گردد. شناخت دقیق وسایل مورد نیاز، تنظیم زاویه قرارگیری سر نوزاد و مدیریت زمان‌بندی این کار، فرآیندی است که نیازمند دقت بالا و اجرای گام‌به‌گام دستورالعمل‌های معتبر پزشکی است. آگاهی والدین از تکنیک‌های درست تخلیه و پاکسازی مجاری تنفسی، نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش مصرف داروهای شیمیایی و پیشگیری از عفونت‌های گوش میانی و ریوی در سنین ابتدایی رشد نوزاد ایفا می‌کند. دکتر امیربهتاش امیری متخصص کودکان نوزادان در این مقاله سایت کلینیک ختنه نوزادان تهران درباره نحوه صحیح شستشوی بینی نوزاد با سرم فیزیولوژیتوضیح می‌دهند..
اهمیت و مزایای بالینی شستشوی بینی نوزاد
حفظ رطوبت و پاکیزگی راه‌های هوایی از طریق شستشوی بینی نوزاد به طور مستقیم از تکثیر باکتری‌ها و ویروس‌های بیماری‌زا در مخاط تنفسی پیشگیری به عمل می‌آورد. هنگامی که ترشحات غلیظ در بینی نوزاد انباشته می‌شوند، محیطی مستعد برای بروز التهاب و عفونت سینوس‌ها فراهم می‌گردد که با شستشوی منظم می‌توان این مخاط زائد را به آسانی روان کرد و از بین برد. شستشوی بینی نوزاد دیواره‌های داخلی مجاری را از ذرات گرد و غبار، پرز و آلرژن‌های محیطی پاک نموده و عملکرد مژک‌های تنفسی را تقویت می‌نماید.
نوزادانی که با گرفتگی مجاری تنفسی مواجه هستند در مکیدن شیر دچار مشکلات فراوان می‌شوند، زیرا همزمانی تنفس دهانی و بلع شیر برای آن‌ها ناممکن است و این مسئله افت وزن را به دنبال دارد. با انجام به موقع شستشوی بینی نوزاد پیش از وعده‌های شیردهی، راه هوایی باز شده و نوزاد بدون خستگی، وقفه و احساس خفگی می‌تواند به آسانی تغذیه کرده و کالری مورد نیاز بدن خود را تامین کند. این اقدام مانع از بلع هوای اضافه در زمان شیر خوردن و بروز دل‌دردهای کولیکی در نوزاد می‌شود.
از سوی دیگر، بهبود کیفیت خواب شبانه نوزاد یکی از ثمرات بارز پاکسازی اصولی حفرات بینی به شمار می‌رود که از بیداری‌های مکرر و گریه‌های شبانه جلوگیری می‌کند. مسدود بودن راه تنفس باعث خشکی گلو و سرفه‌های خشک در حین خواب شده و آرامش خانواده را مختل می‌سازد، اما پاکسازی صحیح بینی آرامش تنفسی کودک را بازمی‌گرداند. بر همین اساس، شستشوی بینی نوزاد بخش غیرقابل انکاری از مراقبت‌های روزمره بهداشتی در دوران شیرخوارگی محسوب می‌شود.
تجهیزات مورد نیاز برای شستشوی بینی نوزاد
برای انجام اصولی و ایمن پاکسازی مجاری تنفسی، استفاده از سرم سدیم کلرید نه دهم درصد یا همان سرم فیزیولوژی استریل استاندارد الزامی است و نباید از آب شیر استفاده کرد. سرم فیزیولوژی به دلیل تطابق کامل فشار اسمزی با سلول‌های بدن نوزاد، هیچ‌گونه سوزش، تحریک پوستی یا التهاب در بافت ظریف مخاط بینی ایجاد نمی‌کند. تهیه این محلول به صورت بطری‌های پلاستیکی استریل یا آمپول‌های تک‌دوز قطره‌ای، تضمین‌کننده حفظ شرایط بهداشتی در طول استفاده است.
انتخاب وسیله مناسب برای ورود سرم به مجرای بینی اهمیت بسزایی دارد و عموماً از سرنگ‌های بدون سرسوزن، قطره‌چکان‌های سیلیکونی یا پوار بینی نرم استفاده می‌شود. در صورت استفاده از سرنگ جهت شستشوی بینی نوزاد، بهتر است سرنگ‌های دو یا سه سی‌سی دارای سری سیلیکونی نرم به کار گرفته شوند تا لبه‌های تیز پلاستیکی مخاط داخلی را زخم نکنند. پوار یا فین‌گیر نیز باید دارای جنسی انعطاف‌پذیر و قابلیت شستشو و ضدعفونی مکرر باشد تا باعث انتقال آلودگی نگردد.
آماده‌سازی دستمال‌های نرم پارچه‌ای یا گاز استریل، پارچه نخی تمیز برای ثابت نگه‌داشتن دست‌های نوزاد و ایجاد محیطی آرام و با نور کافی از دیگر الزامات این فرآیند است. تمامی وسایل مصرفی باید پیش از آغاز کار کاملاً استریل و تمیز شده و دور از آلودگی‌های محیطی روی یک سطح تمیز چیده شوند. آماده کردن کامل اقلام پیش از شروع کار به والدین کمک می‌کند تا روند پاکسازی را با تسلط و آرامش کامل پیش ببرند.
از این بخش بخوانید: علت خونریزی واژینال در نوزادان دختر در بدو تولد
سرم فیزیولوژی سدیم کلرید ۹ دهم درصد
محلول استریل نمکی استاندارد که فشاری برابر با مایعات سلولی دارد و ضمن مرطوب‌سازی بافت، ترشحات سخت و خشک‌شده را بدون ایجاد سوزش حل می‌کند.
سرنگ‌های مدرج با سری سیلیکونی نرم
ابزاری مناسب جهت کنترل دقیق حجم مایع وارد شده به بینی که سری لاستیکی آن مانع از خراشیدگی و آسیب به دیواره داخلی حفرات می‌شود.
پوار یا ساکشن دستی بینی نوزاد
وسیله‌ای دارای حباب الاستیک برای ایجاد مکش ملایم و خارج کردن ترشحات نرم‌شده از ابتدای سوراخ بینی نوزاد پس از تزریق سرم.
مراحل گام به گام شستشوی بینی نوزاد با سرم فیزیولوژی
گام نخست در شستشوی بینی نوزاد، حفظ بهداشت دستان فرد مراقبت‌کننده با شستشوی دقیق با آب و صابون و ایجاد دمای مطلوب در سرم فیزیولوژی است. دمای سرم نمکی نباید بسیار سرد باشد؛ نگه‌داشتن ظرف سرم برای چند دقیقه در دمای اتاق یا میان کف دست‌ها باعث هم‌دما شدن آن با بدن نوزاد شده و مانع از شوک دمایی و عطسه‌های ناگهانی او در حین شستشو می‌گردد. مقدار مناسب سرم که معمولاً یک تا دو میلی‌لیتر برای هر سوراخ بینی است درون سرنگ بدون سوزن کشیده می‌شود.
در گام بعدی، نوزاد را بر روی یک سطح ایمن به پهلو خوابانده یا در آغوش گرفته و سر او را با زاویه‌ای ملایم به سمت جلو و پایین متمایل نمایید تا مایع وارد مجرای تنفسی تحتانی نشود. نوک نرم سرنگ را در ابتدای سوراخ بالایی بینی قرار داده و با فشاری یکنواخت و ملایم، محلول را تخلیه کنید تا ترشحات از سوراخ دیگر یا از راه دهان به بیرون جریان یابد. در طول شستشوی بینی نوزاد هرگز نباید سر نوزاد به سمت عقب خم شود، چرا که ورود مایع به حلق می‌تواند باعث سرفه، احساس خفگی یا انتقال ترشحات به شیپور استاش گوش شود.
پس از خروج ترشحات رقیق‌شده، ترشحات باقیمانده در ورودی بینی را با یک گاز استریل نرم پاک کرده و در صورت نیاز از پوار برای کشیدن مخاط سست‌شده استفاده نمایید. سپس نوزاد را به پهلوی دیگر بچرخانید و همین فرآیند را برای سوراخ دیگر بینی با دقت و حوصله تکرار کنید. در انتهای کار، نوزاد را در وضعیت عمودی در آغوش بگیرید و با نوازش آرام، او را آرام کرده و مطمئن شوید که تنفس وی صدادار نبوده و به حالت طبیعی و روان بازگشته است.
از این بخش بخوانید: نکاتی برای تنظیم ساعت خواب نوزاد
نکات ایمنی و اشتباهات رایج در شستشوی بینی نوزاد
یکی از خطاهای شایع و آسیب‌رسان در شستشوی بینی نوزاد، اعمال فشار بیش از حد بر پیستون سرنگ است که می‌تواند به مویرگ‌های ظریف بینی آسیب رسانده و موجب خون‌دماغ شود. فشار بالای مایع علاوه بر صدمه زدن به ساختار شکننده موکوس، ممکن است با راندن ترشحات عفونی به سمت مجرای گوش میانی، زمینه‌ساز بروز اوتیت حاد و دردهای گوش در نوزاد گردد. وارد کردن ملایم مایع با فشاری یکنواخت، اصل بنیادین این پروسه درمانی محسوب می‌شود.
استفاده از گوش‌پاک‌کن یا وسایل نوک‌تیز برای خارج کردن مخاط خشک‌شده، خطای مهلکی است که موجب سوراخ‌شدگی یا ایجاد زخم‌های عمیق در مجرای داخلی بینی نوزاد خواهد شد. گوش‌پاک‌کن‌ها معمولاً ترشحات را به عمق بیشتری از مجرا پس می‌زنند و انسداد را تشدید می‌کنند، بنابراین هرگز نباید وسیله‌ای سخت را به درون بینی نوزاد وارد کرد. برای خروج جرم‌های عمیق، تنها تکیه بر اثر نرم‌کنندگی سرم و خارج‌سازی ترشحات روان‌شده کفایت می‌کند.
تکرار بیش از حد شستشوی بینی نوزاد در طول روز نیز می‌تواند رطوبت طبیعی لایه‌های پوششی را از بین برده و منجر به خشکی، تحریک موضعی و ترشح واکنشی بیشتر مخاط گردد. انجام این کار معمولاً دو تا سه بار در شبانه‌روز پیش از زمان‌های تغذیه و خواب کافی است مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد. استفاده از محلول‌های دست‌ساز خانگی به دلیل ناتوانی در تنظیم دقیق غلظت نمک و عدم اطمینان از استریل بودن آب به هیچ عنوان توصیه نمی‌شود.
پرهیز از اعمال فشار شدید در تزریق سرم
تزریق پرفشار مایع به درون بینی نوزاد می‌تواند آسیب‌های عروقی ایجاد کرده و ترشحات را به سوی گوش میانی و سینوس‌ها منحرف سازد.
عدم استفاده از ابزارهای سخت و گوش‌پاک‌کن
ورود هر نوع جسم خارجی سفت به مجاری بینی خطر پارگی مویرگ‌ها و راندن ترشحات به بخش‌های غیرقابل دسترس را به همراه دارد.
اجتناب از تکرار وسواسی و غیرضروری شستشو
انجام مداوم و مکرر این اقدام در طول شبانه‌روز باعث زوال مخاط محافظتی طبیعی بینی شده و راه را برای ورود عوامل حساسیت‌زا باز می‌کند.
سخن پایانی
شستشوی بینی نوزاد با استفاده از محلول سرم فیزیولوژی، راهکاری ساده، بسیار کم‌هزینه و فوق‌العاده اثربخش برای تضمین سلامت مسیرهای تنفسی شیرخواران به حساب می‌آید. تسلط بر تکنیک‌های درست قرارگیری وضعیت سر، استفاده از وسایل استاندارد و اعمال فشار کنترل‌شده، دغدغه‌های والدین را کاهش داده و تنفسی آرام، تغذیه‌ای راحت و خوابی عمیق را برای نوزاد به ارمغان می‌آورد.
با رعایت دقیق اصول ایمنی و پرهیز از مداخلات پرخطر مانند استفاده از اجسام نوک‌تیز و فشار ناگهانی مایع، می‌توان از بروز عوارض جانبی نظیر عفونت‌های گوش میانی و آسیب‌های موضعی پیشگیری کرد. در صورتی که علائم گرفتگی تنفسی نوزاد با وجود شستشوی منظم پایدار بماند یا با تب و بی‌حالی شدید همراه شود، ارزیابی دقیق توسط پزشک متخصص کودکان برای بررسی سایر عوامل انسدادی یا عفونی الزامی خواهد بود.
